Phần 4 – Kiếm pháp, Thân pháp và Triết lý Aikido
Hỏi: Yamaguchi Sensei thường sử dụng bokken trong luyện tập và biểu diễn. Theo Thầy, sự am hiểu về Kenjutsu của Yamaguchi Sensei có ảnh hưởng đến cách Yamaguchi Sensei thực hành Aikido không?
Yamaguchi Sensei không chính thức học Kenjutsu. Thầy từng phục vụ trong hải quân, nên có lẽ trong thời gian đó Thầy cũng tập luyện một phần nào đó. Nhiều học trò của Thầy thực hành Kashima Shinto Ryu, và Thầy thường quan sát họ rất kỹ — học từ từng chuyển động của họ, rồi dần dần ứng dụng các nguyên lý đó vào Aikido của mình.
Tôi quan sát cách Thầy sử dụng bokken. Đó là một phong cách mang tính hiện đại hơn, dựa nhiều vào lực cổ tay — không phải theo cách truyền thống. Vì tôi thực hành Shinkage Ryu, nên tôi có thể nhận ra sự khác biệt trong cách một người sử dụng kiếm. Trong các trường phái truyền thống, chuyển động khởi phát từ trung tâm (trục chính tâm), đặc biệt là từ koshi — chứ không chỉ từ cánh tay hay cổ tay.
Sự hiểu biết đó cũng làm thay đổi cách bạn chuyển động trong Aikido. Khi cảm nhận được sự kết nối thông qua trục chính tâm, mọi thứ trở nên tự nhiên hơn. Vì vậy, dù không nghiên cứu Kenjutsu một cách sâu rộng, tôi nghĩ Yamaguchi Sensei đã tìm ra con đường riêng để đưa tinh thần ấy vào Aikido của mình.
Hỏi: Kenjutsu và Aikido có chung những nguyên lý nền tảng không?
Có. Những nguyên lý vận động của thân thể là giống nhau. Nếu một người thực hành Kenjutsu truyền thống, họ sẽ hiểu điều đó.
Khi bạn biết cách vận dụng thân thể cùng với kiếm, bạn bắt đầu cảm nhận được giá trị của taijutsu — tức là sự vận động của thân. Và khi thực sự cảm nhận được thân thể của mình, bạn bắt đầu nhận ra trục chính tâm. Khi đó, thay vì chỉ dựa vào đôi tay, bạn có thể chuyển động bằng toàn bộ thân thể.
Khi đã hiểu được nguyên lý này, Aikido của bạn sẽ tiến bộ rõ rệt. Nhưng nhiều người không nhận ra điều đó.
Tuy nhiên, điều đó không chỉ nằm ở đôi tay hay thân thể — bạn còn phải rèn luyện cả tâm trí. Một tâm trí điềm tĩnh và nhạy bén sẽ khiến thân thể trở nên lặng hơn và tập trung hơn. Khi ấy, mọi thứ dần hòa làm một.
Vì vậy, câu hỏi thực sự là: làm thế nào để chúng ta có thể sử dụng toàn bộ thân thể và tâm trí cùng lúc — để chạm tới koshi của uke mà không dùng sức?
Ở Chiyoda-ku, ai cũng luôn suy nghĩ về điều này. Vì thế họ giỏi Aikido. Nếu bạn cứ tiếp tục giữ cách nghĩ như vậy, Aikido của bạn sẽ tự nhiên thay đổi — từng bước một.
Hỏi: Thưa Thầy, vậy có cần phải luyện tập Kenjutsu để hiểu Aikido sâu hơn không?
Không nhất thiết phải luyện tập Kenjutsu, nhưng điều đó có ích. Ngay cả những bài suburi đơn giản và việc hiểu cách sử dụng koshi cũng có thể giúp Aikido của bạn tiến bộ. Trong Kenjutsu, chúng ta có kiếm, nên khoảng cách khác đi. Còn trong Aikido, sự tiếp xúc gần hơn — nhưng nguyên lý thì vẫn như nhau. Bạn có thể học cách sử dụng koshi thông qua Aikido. Tuy nhiên, với người đã biết Kenjutsu, việc hiểu Aikido sẽ dễ dàng hơn
Ngoài ra, bạn không nên dựa vào đôi tay. Tôi đã thấy nhiều người tập Aikido chỉ dùng tay — như vậy là lãng phí sức. Bạn phải biết tập trung lực, rèn luyện Kimochi, và chuyển động từ Koshi và trục chính tâm. Đó là cách bạn tiến bộ trong Aikido.
Nhiều người không thực sự hiểu, “Aikido là gì?” Lúc mới bắt đầu, tôi cũng tập theo hình thức trông giống như Aikido — nhưng đó chưa thật sự là Aikido.
Sau mười hay hai mươi năm, tôi mới dần hiểu rõ hơn. Tôi luôn tự hỏi mình, “Mình nên thực hành Aikido như thế nào?” Tôi ngừng lạm dụng tay và vai. Thay vào đó, tôi liên tục tự kiểm lại sự kết nối của mình — “Mình có đang sử dụng koshi không?” Trước đây, tôi chỉ thực hiện kỹ thuật. Còn bây giờ, tôi nhận ra rằng chỉ khi chuyển động từ koshi, mọi chuyển động mới trở nên mượt mà — và Aikido trở nên thú vị hơn.
Cách rèn luyện quan trọng nhất là chuyển động một cách tự nhiên, cảm nhận rõ mình đang làm gì, đối phương tấn công theo cách nào và họ phản ứng lại ra sao. Theo tôi, Aikido giống như một cái cây. Cành lá vững chắc nhưng linh hoạt, còn rễ thì ăn sâu và ổn định. Chúng tiếp nhận lực — và rồi toàn bộ thân cây cùng phản ứng và quật ngã. Đó là hình ảnh tôi luôn mang theo trong mình.
Hỏi: Thầy sẽ đưa ra lời khuyên gì cho những người đã rèn luyện Aikido lâu năm nhưng cảm thấy mình không còn tiến bộ nữa?
Đáp:
Mỗi khi rèn luyện cùng Yamaguchi Sensei, tôi luôn tự hỏi mình: “Mình nên thực hành như thế nào?” Có những lúc, chỉ cần quan sát và cảm nhận chuyển động của Thầy, tôi lại học được điều gì đó mới — và mỗi lần như vậy, tôi đều điều chỉnh lại. Yamaguchi Sensei mang trong mình cảm nhận về O Sensei. Thầy luôn suy nghĩ về việc làm thế nào để đi theo con đường của Ngài.
Yamaguchi Sensei không ghi nhớ bằng lời nói, mà bằng chính cơ thể của mình. Vì vậy, thầy luôn không ngừng thay đổi và tiến bộ.
Có lần thầy nói với tôi:
“Aikido của tôi tiến bộ rất nhiều, lúc ấy tôi 50 tuổi, và tôi nghĩ rằng mình đã hiểu. Nhưng bây giờ khi tôi 80 tuổi… tôi mới thực sự hiểu Aikido—nhưng đã muộn.”
Tôi nghĩ Yamaguchi Sensei không chỉ giảng dạy học trò — Thầy luôn tìm kiếm và thử nghiệm những điều mới trong mỗi buổi tập. Thầy không ngừng nghiên cứu và rèn luyện Aikido của chính mình.
Khi giảng dạy Aikido, bạn cũng phải bắt đầu việc học hỏi của chính mình. Nếu không, bạn sẽ không thay đổi. Có những người — đặc biệt là những người có cấp bậc cao — chỉ tập trung vào việc giảng dạy. Nhưng nếu họ không tiếp tục học hỏi, họ sẽ không bao giờ phát triển.
Đó là một điều rất quan trọng… tôi nghĩ vậy.
Xin chân thành cảm ơn Thầy.
Cuộc trò chuyện này đã mang đến cho chúng tôi những chia sẻ sâu sắc về hành trình Aikido của Thầy, về sự thấu hiểu các nguyên lý cốt lõi, cũng như tinh thần học hỏi và không ngừng hoàn thiện suốt đời. Những suy tư của Thầy chắc chắn sẽ truyền cảm hứng và định hướng cho nhiều Aikidoka tại Việt Nam và trên khắp thế giới.
Chúng tôi vô cùng biết ơn Thầy đã dành thời gian và rộng lòng chia sẻ những trải nghiệm quý báu của mình với chúng tôi.